Veganistische Keuzes

Deel 1: Boodschappen

Door Marloes de Jonge

Hoe worden de boodschappen geselecteerd?
Waar doet een veganist boodschappen en hoe? Is hij herkenbaar aan het aandachtig bestuderen van elke verpakking met een e-nummerlijstje in de hand of gaat het er anders aan toe? Het blijkt van veganist tot veganist wat te verschillen. Bijna de helft van de geïnterviewden koopt vooral bekende producten en weinig nieuws, zodat niet van elk product de hele ingrediëntenlijst gelezen hoeft te worden. Een e-nummerlijstje neemt een kwart mee naar de winkel. Rudy en Rosa wonen thuis, waardoor zij niet in de winkel, maar rustig thuis bekijken welke door hun moeder gekochte boodschappen veganistisch zijn. Rudy: "Meestal doet mijn moeder boodschappen. Ik controleer de producten thuis dan nog eens. Regelmatig kom ik erachter dat mijn moeder niet goed gekeken heeft. Ik lees altijd de verpakking en als ik de e-nummers niet ken, dan kijk ik deze ook even na." 
Sommigen doen zo nu en dan navraag bij de fabrikant om erachter te komen of iets veganistisch is. Raymond: "Bij heel dure producten (voedingssupplementen) en bij producten die ik gewoon heel graag eet (popcorn in Pathébioscopen), neem ik contact op met de leverancier." Dennis: "Af en toe bel ik wel eens naar producenten. Zo kwam ik er achter dat de alpro minarine voor op brood niet vegan was. Maar soms krijg je niet eens antwoord terug van een bedrijf en daarom ben ik vaak eerder geneigd om de info bij andere veganisten of vegetariërs te halen." 
Titus en Frans doen bewust geen navraag bij de fabrikant. Titus: "Nee, dat heb ik nog nooit gedaan, ook al omdat ik die producenten niet zou vertrouwen als ik op persoonlijke titel bel". Frans: "Producenten bellen met de vraag of het product echt wel veganistisch is, vind ik gewoon een stap te ver gaan. Ik denk dat ik redelijk goed in staat ben om in te schatten of ik wel of niet met een veganistisch product te maken heb." 
De productinfo uit Gezond Idee! wordt opvallend weinig als maatstaf gebruikt bij het boodschappen doen. Bij andere veganisten en vegetariërs gaat men wel geregeld te rade.

Wat doe je bij twijfelgevallen
Het goed lezen van de verpakking van een product in combinatie met een e-nummerlijstje geeft lang niet altijd uitsluitsel over het veganistisch gehalte van dat product. Koop bijvoorbeeld maar eens een reep pure chocolade. Vaak zit er lecithine in verwerkt zonder dat erbij staat of het hier sojalecithine dan wel dierlijke lecithine betreft. Voor de meeste ondervraagden is dit geen reden om de reep niet te kopen. Een kleine minderheid koopt hem in geval van twijfel pertinent niet, voor de anderen wisselt dit. Dennis: "Met lecithine neem ik het risico altijd. Omdat de kans dat het dierlijk is, verwaarloosbaar klein is. Soms staan er termen op een product die ik in zijn geheel niet ken. Ik probeer dan af te wegen of het wel of niet een vegan product zou kunnen zijn. Het vermoeden dat ik dan heb, is bepalend." Jan Albert: "Pure chocolade eet ik altijd wel. Bij echte twijfelgevallen probeer ik een alternatief te zoeken." Rosa: "Het hangt van mijn stemming af of ik bij twijfel iets koop. Indien ik erg veel trek heb in (pure) chocolade dan koop ik het, ook als er gewoon lecithine op staat." Sandra: "Die chocoladereep snoep ik wel, al probeer ik zo weinig mogelijk chocolade te eten." Voor Harm geldt dit niet: "Nee, ik gok zelden of nooit. Je gokt vrijwel altijd mis. Lecithine is net een mooi voorbeeld. Als er geen soja voor staat was het vroeger altijd dierlijk. Tegenwoordig is het prijsverschil klein en hebben de fabrikanten de neiging altijd sojalecithine te nemen, maar zekerheid heb je niet."

Vergissing in het geding
Menig veganist komt wel eens thuis met iets dat bij nader inzien niet geheel veganistisch blijkt te zijn. Neem bijvoorbeeld de in glas verpakte biologische doperwtjes van Albert Heyn. Voor je het weet, heb je die in huis gehaald en dan pas bemerk je dat AH er honing in verwerkt heeft. Wat gebeurt er met deze producten? De meeste van de hier in het geding zijnde veganisten zouden proberen de doperwten aan een niet-veganist weg te geven, een paar brengen het potje terug naar de winkel en twee zouden de doperwten opeten en vervolgens niet opnieuw kopen. Rosa heeft minder moeite met het nuttigen van dubieuze e-nummers dan met duidelijk aanwezige melk- of ei-bestanddelen in etenswaren. Geen van de ondervraagden zou iets eten waar vlees in verwerkt zit, maar weggooien is er ook dan niet snel bij. Harm: "Nee, ik gooi nooit eten weg. Als je eenmaal in je leven honger hebt gehad (WO II), dan is voedsel heilig." Tilly: "Het is een keer voorgekomen dat ik thuis op een pakje soep van de natuurwinkel las dat er melkpoeder in zat. Ik heb er zelf niet van gegeten, maar het wel gegeven aan mijn partner die vegetariër is. Ooit heb ik een dieetproduct gekocht (Minikuur). Daar zat ook melkpoeder in. Omdat ik persé snel een paar kilo kwijt wilde, dacht ik 'dat moet dan maar', maar het stond me gewoon tegen." Frans: "Het ligt er aan wat er in zit of ik iets al dan niet eet als ik het bij vergissing gekocht heb. Honing vind ik nog acceptabel in dit geval, maar gelatine bijvoorbeeld absoluut niet." Titus: "Ik voer verkeerd gekochte producten meestal aan mijn hond als die ze lust. Alleen als ik echt honger heb en verder niets in huis heb (m.a.w. als ik me echt lichamelijk beroerd zou voelen als ik het niet opeet), eet ik het alsnog op."

Vegetarische schoenen
Schoenen blijken vaak een moeilijk punt te zijn voor een veganist. Niet alle geïnterviewden dragen vegetarische schoenen. Vera: "Schoenen is voor mij nog een teer punt. Ik heb nog geen goed alternatief kunnen vinden voor mijn moeilijke voeten. In de winkel zijn meestal alleen slechte, goedkope schoenen verkrijgbaar en ik wil ze van tevoren wel kunnen passen dus via internet bestellen is voor mij geen optie." Sandra: "Ik heb nogal wat schoenen staan, waaronder lederen, maar ook schoenen van kunststof. Ik kan nog wel even vooruit. Leer zit lekkerder en zweet minder, maar kost wel weer een dierenleven. Schoenen van kunststof zijn volgens mij weer slecht voor het milieu, dat wordt dus op blote voeten lopen, haha." 
De meesten kopen veganistische schoenen. Navraag bij de verkoper doen of de schoenen wel helemaal 'koosjer' zijn, is voor hen niet genoeg. Het label moet duidelijk laten zien dat er geen dierlijk materiaal in de schoenen verwerkt is. Jan Albert: "Ik koop zeker geen schoenen waarvan ik niet zeker weet of ze helemaal synthetisch zijn. Verkopers denken alleen maar aan verkopen, en ik heb al meerdere malen meegemaakt dat ze me verzekerden dat het geen leer betrof, maar ik er later toch achter kwam dat het wel zo was." Harm: "De verkoper weet er niets van. Zelfs al staan de Europese symbooltjes voor de grondstoffen van de verschillende onderdelen van de schoen duidelijk zichtbaar op de schoenen gestempeld, dan nog maak je mee dat de verkoper geen idee heeft waar de schoenonderdelen van zijn gemaakt. Ik gebruik dan ook al ruim 25 jaar de sandalen uit de veganistische lijn van de firma Birkenstock. Als ik iets speciaals of iets modieus nodig zou hebben, koop ik het via internet."

Boodschappen voor anderen
Een stukje biefstuk voor de buurvrouw, een pond kaas voor een partner of een paar eieren voor een goede vriend. Wat doe je als je gevraagd wordt boodschappen mee te nemen die je zelf vanuit principieel oogpunt nooit zou kopen? Alle geïnterviewden blijken wel niet-veganistische boodschappen voor anderen te willen doen. Titus: "Ik haal in principe wel zuivelproducten voor derden, maar geen vlees of vis, tenzij voor hun huisdieren." Rudy: "Ik was heel principieel, maar ik haal nu wel producten voor anderen met melk erin. Vlees haal ik nooit. Ik zal het ook nooit klaar maken." Rosa: "Ik haal geen vlees of vis voor een ander, wel zuivelproducten als die ander daar echt op staat. Vlees zou ik alleen psychologisch al niet kunnen kopen want het voelt vies." Dennis: "Mijn vriendin is vegetariër, wat betekent dat ik regelmatig kaas of yoghurt voor haar meeneem. Ik respecteer de keuze die iemand maakt, ongeacht of ik het er mee eens ben of niet. Ik wil mezelf niet op een dergelijke manier vervreemden van vrienden, kennissen en familie." Dick: "Ik zal het moeilijk krijgen thuis als ik alleen maar veganistische boodschappen haal. Ik haal dus zonder meer niet-veganistische zaken voor huisgenoten. Het zijn gelukkig geen echte vleeseters. Mijn vriendin haalt het doordeweeks zelf." Harm: "Ik haal alles voor ze, maar dan uitsluitend uit winkels die geen op dieren geteste zaken verkopen en voedsel uitsluitend uit de natuurwinkel." Sandra: "Ik bak en braad zelfs vlees (met tegenzin) voor mijn man en kinderen. Mijn oudste zoontje heeft diverse allergieën waaronder koemelkeiwit- en soja-eiwitallergie, zonder vlees wordt dan wel erg ingewikkeld." Vera: "Voor mijn moeder doe ik wel boodschappen, ook niet-veganistische. Dat zou ik voor anderen ook wel doen als die dat persé willen, hoewel ik ze het wel eerst probeer af te raden. Zelfs vlees zou ik dan wel willen kopen, maar niet bij een slager of visboer, dan alleen kant-en-klare in de supermarkt verkrijgbare voorverpakte vleesproducten."

Winkelgedrag
Letten veganisten nog op meer dan alleen het veganistisch gehalte van wat ze kopen, en zo ja, waar letten ze dan op? Bijna alle ondervraagden komen regelmatig in een natuurwinkel, een kwart haalt daar bijna alle boodschappen. Enkelen komen vaak bij een toko. Opvallend is ook de populariteit van de Albert Heyn als supermarkt. Biologisch wordt door iedereen wel belangrijk gevonden, maar niet iedereen kan zich dat veroorloven. 
Frans: "Ik koop biologisch, suikervrij, fairtrade, zo vers mogelijk en zonder plantaardige margarine zowel bij de natuurvoedingswinkel (90%) als bij de Albert Heijn (10%)." Dick: "Ik koop proefdiervrij en als het kan biologisch. De dagelijkse boodschappen haal ik bij de gewone supermarkt. Eens in de drie weken zijn we in de buurt van een reformzaak, dan sla ik daar wat boodschappen in. Als in de winkel een keuze is tussen biologisch en gewoon, kies ik tegenwoordig het biologische artikel, zoals thee, muesli, zonnebloemolie en soep." Vera: "Als het prijsverschil niet te groot is, koop ik zoveel mogelijk biologisch, zowel bij supermarkt als bij natuurwinkel." Harm: "Behalve fruit is al het voedsel dat ik eet biologisch/volwaardig. Géén suiker, waar mogelijk graag fairtrade enzovoorts. Ik wil liever geen sterk fabrieksmatig bewerkte producten en zal nooit (veganistische) producten kopen met bv. mono- en diglyceriden (sterk bewerkte, ongezonde vetten) zoals de smeerkaas van Tofutti. Ik ben geen gezondheidsfreak (ik rook omdat ik dat (nog) lekker vind en er geen last van ondervind), maar wat heb ik aan bewerkte vetten als ze ook nog eens niet lekker zijn?" Raymond: "Ik heb periodes waarin ik gezond eet en periodes waarin ik ongezond(er) eet, deze wisselen elkaar regelmatig af. In de ongezonde periodes kan het me niet schelen wat en waar ik koop, ik eet dan waar ik zin in heb. In de gezonde periodes kom ik vaak bij de natuurwinkel en eet ik veel meer fruit en onbewerkt voedsel, ook geraffineerde suiker breng ik dan vaak bijna terug tot nul." Rudy: "Ik vind het zelf belangrijk dat het een 'schone achtergrond' heeft dus fairtrade. Coca Cola en Nestlé laat ik derhalve mooi staan. Ik wil verder niet teveel toegevoegde ingrediënten in mijn eten zoals kleur- en smaakstoffen." Tilly: "Ik let op geraffineerde suikers. Daarom koop ik zoveel mogelijk biologisch. Voor mijn zoontje Bram koop ik kinderkoekjes e.d. uit de natuurwinkel."

De deelnemers:
(V=vegetariër; Vn=veganist)

Harm Breunis (24 jr Vn)
Rosa Draaisma (1,5 jr Vn)
Sandra Jansen (0,5 jr V)
Frans Kets (20 jrV/8 jr Vn)
Rudy Nordhausen (5 jr V/3 jr Vn)
Titus Rivas (19 jr V/18 jr Vn)
Dennis Seeger (1,5 jr Vn)
Raymond Sluitman (1 jr Vn)
Vera Smeets (23 jr V/1 jr Vn)
Dick Steensma (20 jr V/1 jr Vn)
Tilly Tesselaar (12 jr Vn)
Jan Albert Venema (7 jr V/6 jr Vn)