Soja

Soja2019-11-12T11:39:41+01:00

De sojaboon is een peulvrucht afkomstig van de sojaplant, die als grondstof voor veel sojaproducten wordt gebruikt. Soja bevat 19% vet en 35% eiwit. Sojaolie is de meest geconsumeerde plantaardige olie wereldwijd. Sojabonen produceren aanzienlijk meer eiwit per hectare dan de meeste andere gewassen.[1] Ook is ontvet sojameel een belangrijke en goedkope bron van eiwitten voor diervoeders.

Gezondheid

Soja is een gezonde bron van plantaardige eiwitten, onverzadigd vet, koolhydraten, vezels en andere belangrijke voedingsstoffen. Sojaproducten zoals ongezoete sojadrink, tofu, tempeh en sojaolie, staan dan ook in de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum. Wanneer je melk vervangt door sojadrink, is het raadzaam om een sojadrink te kiezen die verrijkt is met calcium en B-vitamines. Net zoals alle bonen, zijn rauwe sojabonen toxisch. Door het koken en fermenteren van de bonen wordt soja ontdaan van de schadelijke stoffen.

De Europese voedselveiligheidsautoriteit EFSA heeft 20 gezondheidsclaims over soja onderzocht. Voor deze gezondheidsclaims bleek in de huidige wetenschappelijke literatuur geen, dan wel onvoldoende bewijs te bestaan.[8] Sommige onderzoeken lieten bij een zeer hoge inname van soja zien dat de kans op borstkanker verminderd werd. Deze studies waren niet van hoge kwaliteit. In betere studies waarbij er gematigd soja wordt gebruikt, wordt geen beschermend effect gevonden.[8]

Fyto-oestrogenen

Door de populariteit van soja kwamen ook meer twijfels over soja naar boven. Met name over de isoflavonen, ookwel fyto-oestrogenen of plantoestrogenen, die in grote veelvoud voorkomt in soja. Omdat de plantoestrogenen in soja nogal lijken op het menselijke oestrogeen, bestond er zorg dat het menselijk lichaam het onderscheid niet zou kunnen maken tussen deze twee stoffen. Uit onderzoek door gezaghebbende organisaties blijkt dat er bij normale inname van soja geen gezondheidsrisico bestaat. Dit is in lijn met de bevinding dat in Azië en Zuid-Amerika volwassenen en kinderen veel sojaproducten consumeren zonder gevolgen voor de gezondheid.[8] Een voorbeeld is de meta-analyse door Hamilton-Reeves en collega’s (2008) van 32 studies naar de vruchtbaarheid van mannen. Zij concludeerden dat op soja gebaseerde plantoestrogenen het oestrogeengehalte niet verhogen of het testosteronniveau bij mannen verlagen.[9] Ook de literatuurstudie van Jargin (2014) concludeerde dat afgezien van enkele beschreven gevallen er geen enkel wetenschappelijk onderzoek bestaat dat een wijziging van geslachtsgerelateerde kenmerken of feminisering bij de mens als gevolg van de consumptie van soja aantoont.[1][2][10]

Enzymremmers

Enzymremmers uit soja worden soms genoemd als een reden waarom soja ongezond zou zijn. Voorbeelden van enzymremmers in soja zijn bijvoorbeeld de enzymremmers fytinezuur, anti-amylase en anti-trypsine. Deze stoffen zorgen voor een verminderde opname van bepaalde voedingsstoffen.[11] Alleen zit in vrijwel alles wat we eten enzymremmers, dus het is onmogelijk om enzymremmers te vermijden. De werking van enzymremmers is zo zwak dat je nog steeds meer dan genoeg voedingsstoffen kunt opnemen om gezond te blijven.[12] Ook wordt de invloed van enzymremmers nog extra verminderd als ze eerst verhit worden, zoals bij het koken van eten. Er is niet wetenschappelijk bewezen dat de enzymremmers in soja anders of erger zijn dan die in ander voedsel.[13] Enzymremmers kunnen soms juist gezond en nuttig zijn. Zo wordt anti-amylase uit soja juist aangeraden voor mensen met diabetes om ervoor te zorgen dat het lichaam iets minder glucose opneemt.[14] Andere studies laten zien dat supplementen met heel veel geconcentreerde enzymremmers erin kunnen helpen om obesitas, diabetes en andere ziektes tegen te gaan.[15][16]

Saponines

Daarnaast wijzen sommige blogs op zogenaamde gevaarlijke ‘saponines’. Saponines zitten in veel verschillende groentes.[17] Ze worden op veel websites[18] gepromoot om de gezondheidsbevorderende werking en werden ook gebruikt in sommige traditionele medicijnen en nu nog steeds worden ze gebruikt in slijmoplossende middelen en om de cholesterolhuishouding te verbeteren.[19][20] Het is niet wetenschappelijk bewezen is dat saponines in soja schadelijk zijn.[21]

Goitrogenen

Een laatste reden waarom soja soms als ongezond wordt gezien is omdat er goitrogenen in zitten die tot schildklierproblemen zouden leiden. Er is alleen niet wetenschappelijk bewezen dat goitrogenen slecht zijn voor mensen met een gezonde schildklier.[22] Alleen mensen die al een schildklierafwijking hebben wordt aangeraden om weinig goitrogenen te eten. Een beetje soja is geen probleem, maar als mensen met een vertraagde schildklier te veel goitrogenen binnenkrijgen, vooral vrij snel na het innemen van hun medicatie, dan kan dat problemen veroorzaken in combinatie met deze medicatie.[23] Ook mensen met een jodiumtekort wordt aangeraden om niet te veel goitrogenen te consumeren. Goitrogenen komen niet alleen voor in soja, maar ook ander voedsel, zoals aardbeien, broccoli en spruitjes.[24]

Hemagglutinine

Het enige ongezonde in soja en andere soorten bonen is eigenlijk hemagglutinine. Deze stof zorgt voor het samenklonteren van rode bloedcellen en bij te veel hiervan krijg je last van voedselvergiftiging (misselijkheid, overgeven, diarree). Gelukkig zit er alleen veel hemagglutinine in ongekookte bonen, dus door ze gewoon te koken gaat de hemagglutinine eruit en zijn bonen, inclusief sojabonen, gewoon gezond om te eten.[25]

Verwerking tot grondstoffen

Sojabonen worden op verschillende manieren verwerkt tot grondstoffen. Voor de productie van sojadrink (en tofoe) worden de bonen samen met water vermalen, waarna de vloeistof van de pulp wordt gescheiden. Deze sojadrank dient ook als basis voor de productie van tofoe.

Sojabonen worden ook geteeld voor de productie van sojaolie en als grondstof voor veevoer. In dit proces wordt de sojaboon verwerkt tot drie grondstoffen: de sojaolie (ongeveer 19-20% van het gewicht van de verse sojaboon), het sojaschroot (75%-76%) en de sojahullen (5%). Bij de verwerking van de sojaboon, wordt de boon eerst ontdaan van zijn schil, de hul. Uit de gepelde bonen wordt vervolgens de olie geperst. De olie wordt gescheiden van het schroot met behulp van organische oplosmiddelen. Wat achterblijft is het sojaschroot. Deze wordt, nadat ze ontdaan zijn van de oplosmiddelen, direct vermalen tot sojameel, zodat het kan dienen als eiwitrijke grondstof voor voornamelijk veevoeder, en voor een kleiner deel voor de productie van producten voor humane consumptie. De sojahullen zijn eiwit- en vetarm, maar vezelrijk. De vezels zijn goed verteerbaar en hebben een goeie vochtopnemende eigenschap. De hullen worden gebruikt als grondstof in veevoer.

In Nederland staan twee sojapersfabrieken. Naast Cargill in Amsterdam, heeft het bedrijf ADM heeft in Europoort een sojapersfabriek waar sojabonen worden geperst tot sojaschroot en ongeraffineerde oliën.[2] Samen persten ze driekwart van alle sojabonen die in 2013 Nederland binnen kwamen: 2,4 miljoen ton aan sojabonen. De veehouderijsector is verreweg de grootste verwerker van soja. Vrijwel al het veevoer is bestemd voor de Nederlandse veehouderij.

Sojateelt in Nederland

Het is mogelijk om soja in Nederland te telen, wat op kleine schaal al wordt gedaan.[3] Deze ‘Nedersoja’ is niet genetisch gemodificeerd.[4] In 2016 waren er nog slechts 20 Nederlandse boeren die soja teelden,[4] met een oppervlakte van 150 hectare aan Nederlandse akkers. Alpro is een van afnemers van nedersoja. [5] Bijvoorbeeld op akkerland De Kortenhof wordt nedersoja geteelt voor Alpro.[6]

In 2016 is in de Green Deal Soja afgesproken dat er binnen enkele jaren 10.000 hectare soja op de Nederlandse akkers moet groeien. Deze ambitie is gesloten tussen tussen coöperatie Agrifirm, de ministeries van Economische Zaken en Infrastructuur & Milieu en de provincies Groningen, Friesland en Drenthe.[7]

Waar wordt soja voor gebruikt?

In de westelijke wereld wordt soja hoofdzakelijk gebruikt voor de productie van veevoeder. De plantaardige olie wordt voornamelijk gebruikt in voedingsproducten. Nederlanders eten slechts 7% van de soja direct. De overige 93% wordt geconsumeerd via dierlijke producten zoals zuivel en vlees.

Dierlijke consumptie

De vee-industrie is de grootste afnemer van soja. Volgens het Wereld Natuurfonds wordt wereldwijd ongeveer 75% van alle sojabonen gebruikt als veevoer.[26] Omdat in Europa relatief meer dierlijke producten worden gegeten, ligt dit percentage in Europa zelfs op 93%.[27] En in de Verenigde Staten wordt 98 procent van de soja gevoerd aan varkens, kippen en koeien.[28]

Sojagebruik Nederland

In een jaar verbruikt de Nederlandse mengvoerindustrie 2,0 miljoen ton sojabonen. Zo’n 90% van de Nederland ingevoerde soja wordt gebruikt voor veevoer. Kanttekening daarbij is dat een groot deel van de eindproducten wordt geëxporteerd. Als alleen gekeken wordt naar de productie van vlees, melk en eieren voor de binnenlandse markt, dan is het verbruik van sojaproducten geschat op 700 duizend ton per jaar. Hierbij is het sojaverbruik voor andere diersectoren zoals geiten, schapen, paarden, konijnen, huisdieren en vis niet meegenomen.[29]

Het gemiddelde gehalte aan sojaproduct in het mengvoeder varieert van 8,4% bij vleesvarkens tot 25,6% bij vleespluimvee (gemeten over de periode 2011-2013).[29]Volgens de Nederlandse zuivelorganisatie bestaat het dieet van een melkkoe vooral uit gras (69%), mais (23%) en krachtvoer (8%). Het krachtvoer bestaat voor 15% uit soja (RTRS). Daarmee zou het dieet van een melkkoe voor 1% uit soja bestaan.[30] Daar staat tegenover dat Nederland op 1 april 2015 ruim 1,6 miljoen melkkoeien telde.[31] Nederland telt 128 miljoen landbouwhuisdieren (in 2015) waarvan 106 miljoen kippen, 12 miljoen varkens, 4 miljoen runderen, 1 miljoen schapen en 1 miljoen pelsdieren.[32]

Humane consumptie

Op veel producten kom je soja tegen als ingrediënt zoals soja-lecithine, soja-olie en soja-eiwitten. 85% van de soja wordt gebruikt als sojaolie in producten zoals margarines,[8] zeep, slaolie en mayonaise. Daarnaast wordt de sojaboon verwerkt voor in producten zoals tofoe, tempé, sojasaus, sojadrink en sojaolie. Daarnaast worden steeds meer luxere producten gemaakt van soja, zoals kookroomkoffieroomslagroom en kwark.

ProductSojaverbruik per 100 gram
EU-28 (2013)Nederland (2013)
Rundvlees46 g40,0 g
Varkensvlees51 g33,6 g
Kippenvlees109 g60,5 g
Gekweekte vis74 g
Ander vlees144 g
Ei35 g (per ei)3,6 g (per ei)
Zuivel
Melk3 g3,4 g
Kaas25 g30,1 g
Boter46,6 g
Gecondenseerde melk7 g
Melkpoeder31 g
Bron: Mapping the Soy Supply Chain in Europe (2015, WWF).Bron: Sojabarometer 2014 (Nederlandse Sojacoalitie)

Milieubelasting

Sinds de jaren ’90 van de vorige eeuw breidt de teelt van sojabonen in Zuid-Amerika zich sterk uit. Dit brengt ernstige sociale en milieuproblemen met zich mee, zoals werkloosheid, verminderde voedselzekerheid, onteigening van land, aantasting van natuurreservaten, ontbossing, erosie en watervervuiling door landbouwchemicaliën.

Import

Nederland is na China de grootste importeur van soja ter wereld. Vanuit Nederland wordt een groot deel van de Noordwest-Europese intensieve veehouderij (kippen, varkens, kalveren) van veevoer voorzien. Ongeveer 90% van de Nederlandse invoer van soja, wordt uiteindelijk gebruikt voor veevoer. Veel van de soja wordt geïmporteerd uit Zuid-Amerika. Soja uit Zuid-Amerika is 33 procent goedkoper dan Europese soja.

Supermarkten maakten in 2011 met de veesector afspraken om de hoeveelheid importsoja te beperken. In 2015 rapporteerde Milieudefensie dat weinig van die afspraken terecht is gekomen. Ook in 2016 is de import van soja weer gegroeid (met 15 procent).[33]

Externe links

Zie ook

Bronnen

Eerste versie geschreven door MSc E. Dingemans. Toevoeging op Gezondheid door Elise Hiddinga, MA Asian Studies met specialisatie in veeteelt en milieuvervuiling in China.

  1. Eiwit per hectare. Wikipedia. Bekeken op 14 november 2015
  2. ADM Nederland. Bekeken op 2 maart 2017
  3. Hoe teel je soja in Nederland?. WUR.nl. Bekeken op 2 maart 2017
  4. Subsidie voor Nederlandse boeren die soja telen. RTLXL.nl, 8 oktober 2016. Bekeken op 2 maart 2017
  5. Agrifirm Plant en Alpro ontwikkelen gezamenlijk sojateelt in Nederland, Agrifirm.com, 3 februari 2016. Bekeken op 2 maart 2017
  6. Gisteren is onze nedersoja geoogst!, Twitter, 11 oktober 2016. Bekeken op 2 maart 2017
  7. Green Deal voor 10.000 hectare Nedersoja. Boerderij.nl, 7 september 2016. Bekeken op 2 maart 2017
  8. Hoe gezond is soja?. Radar.tv, 2 maart 2015. Bekeken op 28 februari 2017
  9. Hamilton-Reeves en collega’s, Clinical studies show no effects of soy protein or isoflavones on reproductive hormones in men: results of a meta-analysis. Fertility and Sterility, Augustus 2010, Volume 94, Issue 3, Pages 997–1007
  10. Jargin, Soy and Phytoestrogens: possible side effects. German Medical Science, 2014
  11. (en) Enzyme inhibitor, Wikipedia
  12. (en) Preuss, H.G. (2009). “Bean Amylase Inhibitor and Other Carbohydrate Absorption Blockers: Effects on Diabesity and General Health”. Journal of the American College of Nutrition, 28(3), pp. 266-276.
  13. (en) Lajolo FM1, Genovese MI, Nutritional significance of lectins and enzyme inhibitors from legumes. J Agric Food Chem. 2002 Oct 23;50(22):6592-8.
  14. (en) McCue, P.; Kwon, Yi & Shetty, K. (2005). “Anti-Diabetic and Anti-Hypertensive Potential of Sprouted and Solid-State Bioprocessed Soybean”. Asia Pacific Journal Clinical Nutrition, 14(2), pp. 145-152.
  15. (en) Amylase Inhibitors. Michigan Medicine, 6 augustus 2015
  16. (en) Preuss, H.G. (2009). “Bean Amylase Inhibitor and Other Carbohydrate Absorption Blockers: Effects on Diabesity and General Health”. Journal of the American College of Nutrition, 28(3), pp. 266-276.
  17. (en) Hostettmann, K.; A. Marston (1995). Saponins. Cambridge: Cambridge University Press.
  18. zoals (en) Dr. Edward Group DC, What Are Saponins? Discovering Their Health Benefits, 26 oktober 2016
  19. (en) Amy C. Keller et al., Saponins from the traditional medicinal plant Momordica charantia stimulate insulin secretion in vitro. Phytomedicine. 2011 Dec 15; 19(1): 32–37.
  20. Saponine, Wikipedia
  21. (en) Kang, Jie; Badger, Thomas M.; Ronis, Martin J.J. & Wu Xianli (2010). “Non-isoflavone Phytochemicals in Soy and Their Health Effects”. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 58, pp. 8119-8133.
  22. (en) Messina, Mark & Redmond, G. (2006). “Effects of Soy Protein and Soybean Isoflavones on Thyroid Function in Healthy Adults and Hypothyroid Patients: A Review of the Relevant Literature”. Thyroid, 16(3), pp. 249-258.
  23. (en) Todd B. Nippoldt, M.D., Soy: Does it worsen hypothyroidism?, 14 oktober 2016
  24. (en) Michael Greger M.D. FACLM, Can soy suppress thyroid function?, 8 november 2012
  25. (en) Hemagglutinin and Food Poisoning from Beans. Thoughtco.com
  26. The Growth of Soy – Impacts & Solutions (2014), Wereld Natuurfonds. Bekeken op 29 februari 2017
  27. Je eet veel meer soja dan je denkt!, Wereld Natuurfonds. Bekeken op 29 februari 2017
  28. R. Sansoucy, Livestock – a driving force for food security and sustainable development, FAO.org. Bekeken op 29 februari 2017
  29.  Robert Hoste, Sojaverbruik in de Nederlandse diervoederindustrie 2011-2013, LEI Wageningen UR, september 2014.
  30. Wat eet een koe per dag?. TheDailyMilk.nl, 17 juni 2016. Bekeken op 3 maart 2017
  31. Nederland telt hoogste aantal melkkoeien in twintig jaar. Veeteelt.nl, 22 december 2015. Bekeken op 3 maart 2017
  32. Dierenartsen, Rabobank. Bekeken op 3 maart 2017
  33. Import soja voor veevoer stijgt met 15 procent, Akkerwijzer.nl, 9 november 2016